Of vrije wil nu bestaat?

Het probleem van de vrije wil is een betrekkelijk modern probleem dat ons bewustzijn is binnengeslopen met de intrede van de moderne wetenschap. We begonnen onszelf af te vragen dat als de hemellichamen boven ons zich richten naar onverbiddelijke natuurwetten of dit dan ook niet voor onszelf zou gelden. Zou de vraag van het menselijk gedrag, net zoals in de natuurkunde, moeten veranderd worden van: ‘waarom gebeuren de dingen’ naar ‘hoe gebeuren de dingen’? De vraag is natuurlijk extra beladen omdat ze nauw verbonden is met de vraag over het bestaan van morele verantwoordelijkheid. Kan een advocaat in de rechtbank vrijspraak eisen op de grond van het feit dat de vrije wil niet bestaat? In het volgende artikel zullen de grote filosofische theorieën over vrijheid van de wil in relatie tot morele verantwoordelijkheid worden besproken.

In de huidige filosofische discussie over vrije wil zijn drie hoofdposities te onderscheiden: het hard determinisme, het libertarisme en het compatibilisme. Alle drie de posities zijn te onderscheiden omdat ze op de volgende twee vragen een andere combinatie van antwoorden geven. (1) Is alles in het universum slechts een keten van oorzaak en gevolg? Oftewel is het determinisme waar? (2) Bestaat de vrije wil? Hoewel een positief antwoord op de eerste vraag een negatief antwoord op de tweede vraag lijkt te impliceren is dit geenszins noodzakelijk het geval zoals zal blijken.

Hard determinisme
Het hard determinisme beweert (1) dat het determinisme waar is en (2) dat vrijheid niet bestaat. Volgens de hard deterministen is alles wat er bestaat onderdeel van een causale keten van oorzaak en gevolg. Causaliteit is niet slechts iets wat zich uitstrekt tot de wereld buiten ons maar geld ook voor de wereld in ons. Ook in onze hersenen is alles gedetermineerd. Een beroemd en berucht, experiment wat dit zou aan tonen is het ‘Libet experiment’. In dit experiment werden deelnemers achter een bureau gezet met de instructie om een knop in te drukken wanneer ze dit wilden doen. De deelnemers mochten dus zelf kiezen wanneer ze de knop zouden indrukken, ze moesten alleen het tijdstip noteren waarop ze bewust de keuze hadden gemaakt om de knop in te drukken. Tijdens het experiment werden de hersenen met een zogenoemde EEG gemonitord. Wat bleek: enkele milliseconden voordat de deelnemers bewust de keuze hadden gemaakt om de knop in te drukken waren de hersenen zich al aan het ‘voorbereiden’ om de knop in te drukken. Oftewel het brein lijkt onderbewust al een keuze gemaakt te hebben waarna pas het bewuste wordt ingeschakeld. Het Libet experiment werd gevolgd door enkele vervolgexperimenten waarbij soms bleek dat het brein 7 seconden voor de bewuste keuze al onderbewust de keuze aan het uitvoeren was! De interpretatie van de ´Libet experimenten´ als een bewijs voor het niet-bestaan van een vrije wil is echter controversieel. Ook de methodologie van het onderzoek zou niet toereikend zijn volgens sommige wetenschappers. Toch zou men experimenteel bewijs als dit wel kunnen zien als een indicatie dat het brein gedetermineerd is. Maar volgt hieruit dat de vrije wil niet zou bestaan? En volgt hieruit dat er geen morele verantwoordelijkheid is? Volgens de hard deterministen volgen deze conclusies, maar zoals zal blijken zullen de compatibilisten het tegenovergestelde gaan claimen.

Libertaristen
Volgens de libertaristen is (1) niet alles in het universum onderhevig aan de wetten van causaliteit en (2) zijn we dus vrij. Op de meest simpele manier word de libertaristische these bewezen door te postuleren dat de mens een ziel heeft en dat hij daarom vrij is. Een manier van redeneren die begrijpelijk niet meer populair is in het filosofische debat. Een meer verfijnde verdediging van de libertaire stelling is gegeven door Robert Kane. Kane stelt dat er zich in het brein zogenaamde ‘kwantumprocessen’ afspelen, en zoals algemeen bekend gelden voor kwantumdeeltjes de wetten van oorzaak en gevolg niet. Echter de vrije wil als kwantumproces postuleren is niet voldoende. Immers, kwantumprocessen zijn ‘toevallig’ en toevalligheid is ook geen goede basis voor vrijheid van de wil. In een inmiddels beroemd geworden artikel ‘Responsibility, Luck and Chance’ probeert Kane het indeterminisme van kwantumprocessen overeen te brengen met vrijheid van de wil. Mede door de gecompliceerdheid van het argument voert het nu te ver om dit te bespreken. De auteur wil alleen erbij op merken dat hoewel Kane’s redenatie er een van grote filosofische schoonheid is, zij desondanks niet geheel bevredigend is om toeval overeen te brengen met verantwoordelijkheid.

Compatibilisme
Volgens het compatibilisme is (1) ons brein volledig gedetermineerd. Desondanks beschikken wij toch over een (2) vrije wil. De belangrijkste vertegenwoordiger van deze positie is de filosoof Harry Frankfurt. In het artikel ‘Alternate Possibilities and Moral Responsibility’ voert Frankfurt een van de bekendste gedachte-experimenten uit in de 20 eeuwse ethische filosofie. In het artikel aggregeert Frankfurt tegen het ‘principe van alternatieve mogelijkheden’. Volgens dit principe kan alleen iemand moreel verantwoordelijk worden gehouden voor zijn acties als hij anders had kunnen handelen dan hij heeft gedaan. Een principe waar de hard deterministen gretig gebruik van maken als zij stellen dat er geen morele verantwoordelijkheid is. Immers: als de hersenen volledig zijn bepaald door causale wetten, dan kan een persoon dus nooit anders gehandeld hebben dan hij heeft gedaan.

Echter volgens Frankfurt is het principe van alternatieve mogelijkheden onjuist. Stel je een persoon genaamd Jones voor, begint Frankfurt. Jones is een doodnormaal persoon, op één conditie na. Jones wordt gecontroleerd door een kwade neurowetenschapper: Black. Black heeft namelijk heimelijk in Jones zijn brein een chip aangebracht. Met een druk op de knop kan Black hiermee de handeling van Jones veranderen. Als Jones bijvoorbeeld naar de bakker gaat ’s ochtends en hij op het punt staat bruin brood te kopen hoeft Jones alleen maar op de knop te drukken en de hersenfuncties van Jones worden zo veranderd dat Jones geen bruin maar wit brood gaat kopen. Stel je nu voor dat Jones op de verkiezingsdag naar het stembureau gaat. Black wil dat Jones op de Republikeinen gaat stemmen en Black hoeft alleen maar de knop in te drukken om te zorgen dat dit zal gebeuren. Er is dus maar één mogelijke uitkomst van Jones zijn stem en dat is dat hij op de Republikeinen stemt. Is Jones echter daarom niet verantwoordelijk voor zijn keuze? Dat ligt eraan, zegt Frankfurt. Als Jones het stembureau inloopt met de gedachte dat hij op de Democraten gaat stemmen om vervolgens op het moment dat hij het rode kruisje zet door ingrijpen van Black toch op de Republikeinen stemt, dan is Jones niet verantwoordelijk. Echter wanneer Jones het stembureau inloopt met het plan om op de Republikeinen te stemmen dan hoeft Black niet in te grijpen. Jones stemt al uit zichzelf op de partij die Black wil. In dit geval zou Jones wel verantwoordelijk zijn voor zijn keuze, volgens Frankfurt. Hoewel er dus geen andere uitkomst mogelijk is dan dat Jones op de Republikeinen stemt is dat niet de bepalende factor waar zijn morele verantwoordelijkheid uit voortkomt. Jones is verantwoordelijk op het moment dat hij handelt in overeenstemming met zijn wil, aldus Frankfurt. Ook al liggen al onze handelingen al vast in een keten van oorzaak en gevolg, dat is irrelevant. Wat relevant is, is of we handelen in overeenstemming met onze wil. Wanneer we handelen in overeenstemming met onze wil dan zijn we vrij en verantwoordelijk.

We hebben dus gezien dat de hard deterministen claimen dat er geen vrije wil is. Dit omdat alle processen in het brein gedetermineerd zouden zijn. Volgens de libertaristen zou er wel vrijheid van de wil zijn. Volgens de klassiek libertaristische opvatting komt dit voort uit het bestaan van een ziel, uit een moderne opvatting komt de vrije wil voort uit kwantummechanische processen. Volgens de compatibilisten is ons brein waarschijnlijk volledig gedetermineerd, echter onze vrijheid ligt erin besloten of wij in overeenstemming kunnen handelen met onze wil.