14 februari, Valentijnsdag. Traditioneel de dag dat je bloemen, chocola, kaartjes etc. aanschaft voor je geliefde, het liefst nog anoniem ook. Maar ook in de klassieke tijd werden er festivals gehouden in deze periode, zo mid-februari. Ik wil niet zeggen dat dit voorlopers zijn van Valentijnsdag, zeker niet. Maar ze staan wel toevallig min of meer tegelijk op de kalender. We hebben een Grieks festival en een Romeins festival. Ik zal beginnen met de Griekse. Omdat de Romeinen nu eenmaal graag kopieerden. 

De kalender van de Grieken loopt niet gelijk aan de moderne westerse kalender. De Griekse maand Gamelion is vergelijkbaar met de periode die in onze kalender mid-januari tot mid-februari zou zijn en dus eindigt ten tijde van onze Valentijnsdag. 'Gamelion', dat doet ons denken aan het griekse 'gamos' wat huwelijk betekent. En dat is nu precies waar deze maand om gaat. Gamelion is de Maand van het Huwelijk. En welk huwelijk wordt daar dan precies mee bedoeld? Juist, dat van Zeus en zijn zus Hera. 



In de blog over de Saturnalia heb ik al de historie van het Griekse pantheon besproken, dat zal ik nu achterwege laten. De koning en koningin van de Olympische goden, de belangrijkste goden in de Klassieke periode in Griekenland, zijn Zeus en Hera. Hun huwelijk wordt gevierd aan het einde van de maand Gamelion en daar gaat een ritueel van reiniging aan vooraf. Het idee van reinheid en reinigen voorafgaande aan een religieus ritueel is algemeen bekend en van alle tijden. Maar niet alleen aan het einde van de maand staat men stil bij het huwelijk, de hele maand zit vol met festiviteiten om het fenomeen huwelijk te vieren. Daarnaast is Hera ook godin van het Huwelijk, dus dat komt ook mooi samen. 

Dan nu de Romeinen, met hun Lupercalia. Ik hoop niet dat je in beelden denkt, want dan zou ik dit niet lezen op het werk…  

Varro, een Romeins auteur, schrijft in zijn werk over de Latijnse taal over de origine van de namen van Romeinse maanden. Het eerste is Januaris, vernoemd naar de God Janus, de god met de twee hoofden die zowel naar voren als naar achteren kijkt. Echt een nieuw begin dus. De tweede maand is Februaris geheten. Varro geeft daar twee verklaringen voor. De eerste is dat deze maand vernoemd is naar de goden van de onderwereld voor wie er festivals plaatsvinden in deze periode, di inferi. De tweede verklaring zit meer in Varro's straatje en stelt dat de naam afkomstig is van dies februatus, de Dag van de Reiniging. Die Dag van de Reiniging wordt gevierd met het festival Lupercalia, 15 februari.

Er is een aantal klassieke auteurs waar we onze informatie over Lupercalia vandaan halen: met name Plutarchus, de al genoemde Varro en Augustinus. 
Plutarchus stelt dat Lupercalia een zeer oude oorsprong heeft, namelijk vanuit Arcadie, het klassieke utopia in Griekenland waar alles nog pais en vree was, waar Pan rondhuppelde met zijn nimfen en andere bevallige meisjes en waar de eerste koning die in het gebied van het latere Rome zijn stad stichtte vandaan kwam. Oude mythologische tradities en verhalen zouden volgens de legenden daar hun origine hebben. Zo ook het Lupercalia, dat een voortzetting van het Griekse Lycea zou zijn, het feest van de wolven. Wolven zijn voor de geschiedenis over de stichting van Rome super belangrijk, want Remus en Romulus, de stichters van Rome, zouden nadat zij waren achtergelaten, gevoed zijn door een wolvin. Iedereen kent het beroemde beeld van de wolvin, waar later twee figuurtjes onder gezet zijn: Remus en Romulus. 



Volgens Plutarchus is de Lupercalia een reinigingsfestival, waarbij de geschiedenis van de stichting wordt gevierd plus een vruchtbaarheidscomponent. Want wat is de praktijk van dit festival? En dan kom ik bij die waarschuwing voor het beeldend denken: houd een pokerface. 

Allereerst vond er een offer van geiten plaats. Vervolgens kwamen er twee jongens van goede komaf naar voren, vrijwel naakt op een riem rond het middel na. Zij drukten een zwaard in het bloed van de geiten en plaatsten dat op hun voorhoofd. Vervolgens veegden zij het bloed van hun voorhoofd met wol en melk, onder luid gelach. Als ze dat gedaan hebben snijden ze de vacht van de geiten in lange repen en zetten het vervolgens met die repen op een rennen rond het oude centrum van Rome. Belangrijk punt in deze rondgang is de grot van Remus, Romulus en de wolvin. Naakt met repen van geitenvacht renden zij rond de stad en de vrouwen van vruchtbare leeftijd ontliepen hen niet. De bries die afkomstig is van die repen die door de rennende jongens vastgehouden werden, zou zorgen voor vruchtbaarheid, zwangerschap en een makkelijke bevalling. Een makkelijke bevalling, welke vrouw wil dat nou niet? Na deze rondgang werd er nog een hond geofferd. In latere tijden zal het festival een meer erotische kant krijgen, en zal er een leeftijdsbepaling aan de jongens komen die rond de stad gaan rennen. Ze werden iets te seksueel aantrekkelijk voor de vruchtbare dames in de stad. 

Waar komt dat naakte rennen door de stad nu vandaan? Plutarchus geeft twee auteurs met elk een ander verhaal over de origine van dit gebruik. De eerste is ene Butas, die geschreven zou hebben dat de volgelingen van Romulus, na hun overwinning op Amulius vreugdevol naar de grot gerend zijn waar Remus en Romulus door de wolvin gevoed zouden zijn. Het rennen rond het oude centrum en de locatie van de grot op deze route tijdens het festival zou een imitatie van dit geren van Romulus' volgelingen zijn. Het bloed, zwaard en de melk zouden dan verwijzen naar de strubbelingen van die tijd en het voeden van Remus en Romulus.

Caius Acilius zou een andere verklaring hebben voor de gebruiken op de Lupercalia. Namelijk dat de volgelingen van Romulus op een zeker moment hun kudde kwijt zijn, tot Faunus bidden en naakt op zoek gaan naar de kudde om het terug te brengen. Dat zoeken deden ze zoals gezegd naakt en rennend. Waarom naakt? Wel, omdat kleren gaan plakken als je zweet en dat zit dan alleen maar in de weg. Vanwege het te verwachten zweet bij een rennende zoektocht hebben ze dat maar naakt gedaan. Daarom zouden de luperci, die rennende jongens, dat deel van het festival naakt doen. 

Maar Plutarchus schrijft dat de Lupercalia een reinigingsfestival was. Dat zou ook het offeren van een hond kunnen verklaren, aangezien dat verwijst naar een Griekse traditie van het periskylaksimos, het ronddragen van een puppy. Maar het offer van de hond kan ook een offer aan de wolvin zijn, wat beter zou passen in de andere verklaringen rondom te gebruiken. Maar Augustinus, de kerkvader, heeft een heel andere verklaring voor het fenomeen van Lupercalia. Volgens Augustinus is de route namelijk niet circulair rond het oude centrum, maar rennen de luperci de Heilige Weg op en neer. Die weg liep van het Forum Romanum het Capitool op. Men moet hierbij onthouden dat het Forum voorheen een begraafplaats was, ruim voor de bloei van Rome. Dit zou ook beter een verklaring kunnen geven voor een veel bediscussieerd zinnetje van Varro. 

I prefer to think 'Februarius' is named after the Day of Purification, because people are purified on that day - that is the naked luperci go round the Ancient Palatine city, which is surrounded by human flocks. 
Varro. De lingua latina libri XXV. VI.34

Dit kan ofwel de reiniging van de mensen in het publiek zijn, ofwel de reiniging van de stad zelf. Dan moeten we Augustinus en Varro combineren. Enerzijds het reinigen van de stad, uit Varro, en anderzijds die lineaire route van het Forum naar het Capitool en terug. Bedenkende dat het forum in oudere tijden begraafplaats is geweest, zou het 'human flocks', 'de massa' symbool kunnen staan voor de doden. Middels het reinigingsritueel zou de stad gereinigd worden van de doden. Dode mensen moesten namelijk zo spoedig mogelijk de stad uit, overledenen binnen de stadsmuren werd als onrein gezien. Mogelijk dat gezien het eerdere gebruik van het forum als begraafplaats, moest het gereinigd worden. 

Persoonlijk hang ik meer naar de reiniging van de mensen zelf en het vruchtbaarheidsfenomeen als betekenis van het festival Lupercalia, in samenhang met de herinnering en viering van bepaalde gebeurtenissen rond de stichting van de stad Rome door Remus en Romulus. Er schijnt voorafgaande aan de Lupercalia, de avond van te voren, de 14e februari dus, nog een ritueel te zijn dat jongens briefjes met namen van meisjes in een urn stoppen, er één uit halen en dat is dan een koppel voor dat jaar. Mogelijk zouden hier ook huwelijken uit voortkomen. Ik heb hier geen enkele verwijzing naar gevonden in de betrouwbare literatuur, maar kom het wel een aantal keren tegen in verhalen op internet. 

Welke link ligt er nu tussen Gamelion, Lupercalia en Valentijnsdag? Waarschijnlijk geen. De kans is aanwezig dat het vieren van Lupercalia gecombineerd is met het herinneren van St. Valentinus, maar inhoudelijk zie ik weinig overeenkomsten tussen een reinigingscultus met een vruchtbaarheidscomponent en het vieren van St. Valentinus en het moderne Valentijn. De enige vastliggende overeenkomst is het moment waarop deze 3 festiviteiten plaats vinden, mid-februari volgens onze kalender. Vandaar dit stuk tekst. 

Gebruikte literatuur is voornamelijk Mary Beard, Religions of Rome Volume 2. A sourcebook 1998. 
stoerecurry: Boeiend verhaal weer, lm :
Most people do not listen with the intent to understand, they listen with the intent to reply.
Op 14-02-2014 9:01:10 | Kudos: 1 Bericht positief waarderen
 Directe link naar reactie Meld ongepaste reactie
hugo: Zou het succes hebben als ik straks naakt, met een geitenhuid door de stad zou rennen?
DansFans: je dance, donc je suis.
Op 14-02-2014 10:59:56 | Kudos: 0 Bericht positief waarderen
 Directe link naar reactie Meld ongepaste reactie
stoerecurry:
hugo:
Zou het succes hebben als ik straks naakt, met een geitenhuid door de stad zou rennen?

Daar kan je erg makkelijk achter komen.
Most people do not listen with the intent to understand, they listen with the intent to reply.
Op 14-02-2014 11:29:39 | Kudos: 0 Bericht positief waarderen
 Directe link naar reactie Meld ongepaste reactie
Samblo: Goed blog. Verfrissend dat er onderscheid wordt gemaakt tussen wetenschappelijke bronnen en fabeltjes op internet.
(bericht gewijzigd op 14/2/2014 12:20)
Op 14-02-2014 12:07:53 | Kudos: 1 Bericht positief waarderen
 Directe link naar reactie Meld ongepaste reactie
eoi: 100 jaar geleden had ik vast een vriendin gehad.
Op 14-02-2014 15:13:32 | Kudos: 0 Bericht positief waarderen
 Directe link naar reactie Meld ongepaste reactie
Lioness: Erg leuk verhaal.
And if it don’t feel good, what are you doing this for
Op 14-02-2014 15:17:55 | Kudos: 0 Bericht positief waarderen
 Directe link naar reactie Meld ongepaste reactie
chriske: Natuurlijk leuk verhaal rond deze tijd...ik luisterde vroeger graag naar de lerares Antieke Cultuur, altijd spannende verhalen en zo een blogje frist weer es wat op
Change the being by being the change
Op 14-02-2014 16:00:42 | Kudos: 0 Bericht positief waarderen
 Directe link naar reactie Meld ongepaste reactie
chriske:
hugo:
Zou het succes hebben als ik straks naakt, met een geitenhuid door de stad zou rennen?


't regent hé Hugo, dan moet dat geitevelleke op je hoofd, ga je dan nog rondrennen ?
Change the being by being the change
Op 14-02-2014 16:02:11 | Kudos: 1 Bericht positief waarderen
 Directe link naar reactie Meld ongepaste reactie
hugo: Mss moet ik het maar uitstellen, want met zo'n weer komt er niemand buiten.
DansFans: je dance, donc je suis.
Op 14-02-2014 17:22:35 | Kudos: 0 Bericht positief waarderen
 Directe link naar reactie Meld ongepaste reactie
chriske: nee ze zitten allemaal te flodderen, 't is nie voor niks valentijn
Change the being by being the change
Op 14-02-2014 18:31:43 | Kudos: 0 Bericht positief waarderen
 Directe link naar reactie Meld ongepaste reactie
psixty4:
lm:
. . Welke link ligt er nu tussen Gamelion, Lupercalia en Valentijnsdag? Waarschijnlijk geen. . .

Dit kwam ik tegen over de oorsprong van Valentijnsdag.

It's all a figment of imagination!
Op 14-02-2014 20:35:31 | Kudos: 1 Bericht positief waarderen
 Directe link naar reactie Meld ongepaste reactie
lm:
psixty4:
lm:
. . Welke link ligt er nu tussen Gamelion, Lupercalia en Valentijnsdag? Waarschijnlijk geen. . .

Dit kwam ik tegen over de oorsprong van Valentijnsdag.



Ik heb bewust geen blog willen schrijven over de oorsprong van Valentijnsdag, daar worden we rond die datum al genoeg mee bedolven Maar in die verhalen wordt vaak toch een link gelegd tussen Valentijnsdag en Lupercalia, een link die volgens mij niks anders is dan een overeenkomst in datum.
Don't take life so seriously, it's not like you're going to get out alive.
Op 16-02-2014 15:46:35 | Kudos: 0 Bericht positief waarderen
 Directe link naar reactie Meld ongepaste reactie
Sitemap - © 2017Grenswetenschap.nl - Reageervoorwaarden