Taal spreekt!

Taal spreekt. De titel van dit stukje lijkt een open deur. Toch is mijn bedoeling een diepere dan op het eerste gezicht lijkt. Met taal kan je veel. Je kan er gedichten mee schrijven, mooie liedjes componeren, verslag doen van wetenschappelijk ontwikkelingen of nieuwswaardige feiten, prachtige boeken schrijven en ga zo maar door. Iedere bezigheid met taal heeft zo zijn eigen 'dialect'. Een romanschrijver of liedjesschrijver zal een geheel andere taal gebruiken dan een journalist, een wetenschapper of een jurist. Je kan er ook minder leuke dingen mee doen, daar hebben we voldoende voorbeelden van kunnen zien in de maatschappij.

Hier op Grenswetenschap.nl of GW begeven we ons op het pad van de discussie, een debat met meerdere deelnemers die allemaal een andere visie op de werkelijkheid hebben. Een visie die meestal is ingekleurd door een persoonlijk referentiekader.
Inherent aan het karakter van Grenswetenschap.nl is het voorwerp van de discussie vaak een controversieel onderwerp,  waarbij de meningen nogal uiteen kunnen lopen.

In het algemeen heeft een debat als doel om tot een eindoordeel, een conclusie of een gezamenlijk standpunt te komen. Of alle aspecten van een idee te bespreken zonder oordeel, gewoon een verkenning van verschillende standpunten voor een helder inzicht.

Maar wat zijn nou zoal de richtlijnen, als die er al zijn, om tot een fatsoenlijk debat te komen? Als het doel is om een afgewogen oordeel over een bepaalde probleemstelling te kunnen geven is een vereiste dat alle argumenten, zowel pro als contra aan de orde (kunnen) komen.
Verder is een vereiste voor een debat dat de argumenten van de deelnemers valide zijn, dat wil zeggen dat het geen drogredenen zijn die worden aangevoerd om op oneigenlijk gronden het debat te 'sturen'.
Voorts, en dat lijkt dan wel een open deur, moeten de deelnemers aan een debat andere deelnemers serieus nemen, niet alleen kijken naar wat er wordt gezegd, maar wat de bedoeling is van hetgeen wordt gezegd.

Al deze dingen hierboven gaan nogal eens mis, en daarvan hebben we in diverse topics voorbeelden voorbij zien komen. Op zich is het geen drama dat het mis gaat, het is geen politieke partij waarbij de missers grote gevolgen kunnen hebben. Op menselijk vlak gaat het wel mis. En dat is een gemiste kans, als je een ander niet serieus neemt, missen we de kans om iets te leren en blijven we kleven in ons eigen (vaak benauwende) referentiekader en wereldbeeld.

Bij het geven van voorbeelden ontkom ik er niet aan om uit enkele topics te citeren die eigenlijk de aanleiding zijn tot dit stukje. En dan bedoel ik de topics Anders Breivik, en die over een uitlating van Van Vollenhove. 

En daar komt Machiavelli dan voor de dag.
Machiavelli staat tegenwoordig nog bekend als een bepleiter van het utilistisch denken, tegenwoordig vervat in het spreekwoord 'het doel heiligt de middelen'.  Daarbij wordt niet gekeken naar wat ethisch nog aanvaardbaar is, maar alles is dan geoorloofd als het doel maar wordt bereikt.
Ook een Machiavelliaans trekje is 'doe alles wat je wilt en als het dan verkeerd valt, kan je altijd nog je excuses aanbieden of een verklaring verzinnen'.

Als een deelnemer aan een debat maar één doel voor ogen heeft, namelijk het debat winnen, ligt gebruikmaking van de ideeën van Machiavelli voor de hand. Het maakt dan immers niet uit of de gebruikte technieken ethisch zijn verantwoord, het doel heiligt immers de middelen. Ook de bestaande discussietechnieken worden, al dan niet bewust, gretig benut om er eigen voordeel uit te halen.

Op zich is dat niet erg dramatisch, iedereen doet dat wel eens vroeg of laat. Het wordt wel een probleem als iemand dit consequent doet. De overige deelnemers aan het debat blijven zitten met een onbehaaglijk gevoel. Er is moeilijk de vinger op te leggen wat er gebeurd is, en niet iedereen herkent de gehanteerde technieken.

Er is geen ontkomen aan om voorbeelden te geven die de verschillende technieken helder maken. De stijlfiguren en drogredenen die ik hieronder bespreek zijn de volgende:

• Hellend vlak redenering
• Rode haring
• Innuendo
• Hyperbool

Hellend vlak redenering

Een hellend vlak redenering is een vorm van argumentatie waarbij opzettelijk het zwaartepunt van de discussie wordt verschoven naar een overtreffende variant die algemeen als 'slecht' wordt ervaren.

In de discussie inzake anticonceptie komt deze redenering expliciet aan de orde. Door de overtreffende variant als ongewenst te typeren, wordt het onderhavige onderwerp van discussie tegelijkertijd als 'slecht' betiteld, terwijl het helemaal niet bewezen is dat deze overtreffende variant zich gaat voordoen. Tegelijkertijd wordt er in feite geen uitspraak gedaan over wat er écht aan de orde is.

Rode haring

Er is sprake van het inbrengen van een rode haring als iemand een nieuw onderwerp inbrengt in een discussie dat afleidt van het huidige onderwerp. Als het ingebracht wordt om af te leiden, zegt men dat de persoon een rode haring heeft ingebracht. Het verschil tussen een rode haring en een rookgordijn is subtiel en niet heel belangrijk. Rode haringen leiden af door iemands attentie weg te nemen van het ene onderwerp naar het andere onderwerp.

Innuendo

Innuendo is een vorm van suggestie. Hiermee kan je iets suggereren of insinueren zonder het expliciet uit te spreken. In een discussie hebben we automatisch zekere verwachtingen en aannames van de overige deelnemers. Deze verwachtingen en aannames helpen de gaten in onze conversaties in te vullen, zodat we niet alles tot in detail uit hoeven te leggen.

In de discussie over het proces van Breivik deed zich een interessante combinatie van een rode haring en innuendo voor. Het onderwerp was het proces tegen de massamoordenaar Breivik, meer precies het rechtstreekse verslag van het proces door de NOS. Velen hadden al hun mening gegeven over zowel de man als zijn gebaren en lichaamstaal tijdens het proces.

De volgende reactie is een zgn. rode haring aangezien het (bewust) afleidt van het onderwerp: de rechtszitting van Breivik. 

De aandacht wordt verschoven naar de al dan niet aanwezige sentimenten van de aanwezigen, welke bij voorbaat van alles in de schoenen geschoven krijgen. De impliciet gestelde beschuldigingen zijn dat er kennelijk ergens 'moslimbashers' zijn, die het dan ook nog eens helemaal eens zijn met de massamoordenaar. Aangezien het geheel in de vorm van een suggestie is gegoten is het een innuendo. Nergens wordt expliciet vermeld wie de spreker op het oog heeft en niemand kan dan ook eigenlijk reageren, dus het blijft hangen.

Hyperbolen

Een hyperbool is een extravagante overdrijving. Een claim kan hyperbolisch zijn zonder excessieve emotionele woorden of frasen te bevatten. Een hyperbolische claim kan pure overtuiging zijn. Een hyperbool wordt in het normale spraakgebruik vaak gehanteerd en is een geliefde vorm bij dichters en romanciers. Ook humor is vaak gebaat met de hyperbool.

Een hyperbool gebruiken om een mening van anderen te misvormen en in een verkeerd daglicht te zetten wordt ook nog al eens gehanteerd. Zo kan het gebeuren dat een partner in een discussie, die ook de andere kanten van de medaille belicht, neer wordt gezet als voorstander van eugenetica. Weerzin tegen fundamentalisten wordt dan gehyperboold als moslimbasher en haatzaaiers met weerzinwekkende ideeën.

Opvallend is dat vooral populistische partijen en met name Wilders bovenstaande technieken hanteren. Problemen die er zijn met een aantal jongeren uit een bepaalde groep, wordt als een probleem met alle jongeren uit die groep neergezet. Alle moslims worden vereenzelvigd met de fanatieke moslims die er blijk van geven de fundamentalistische kant van de religie te verspreiden. Drogredenen en hyperbolen worden veelvuldig en met succes gehanteerd door populisten. Ze sorteren effect en zijn lastig te doorzien. 

De retorica bevat vele vormen van overtuigen. Wanneer we anderen willen beïnvloeden staat er een breed scala aan argumentatietechnieken klaar die een debat een bepaalde kant uit kunnen sturen. Daarbij kan ook gebruik worden gemaakt van de emotionele lading van een woord, de connotatie.

Deze argumentatietechnieken zijn er allen om te gebruiken. Het is aan de toeschouwer om een oordeel te geven over het ethische gehalte. Taal spreekt, en zegt vaak meer dan je denkt.