Over organen

Goed, je bent hersendood, maar hoe dood is dat eigenlijk? Dat hangt ervan af. Als je in aanmerking neemt dat 96 procent van je lichaam nog leeft, ben je biologisch gezien niet erg dood. Je hebt nog een hartslag, je haalt nog adem, eventueel met hulp, je kunt nog slikken, en mocht je zwanger zijn: er zijn zelfs kinderen gebaard door hersendode vrouwen.

Je bent trouwens ook onder narcose gebracht en dat is maar goed ook. Door wat het Lazarussyndroom wordt genoemd, zul je anders hevige afweerbewegingen maken op het moment dat de dokter zijn mes in je zet. Dat is schrikken voor de dokter en het werkt onhandig. Ondanks je narcose geven de monitoren wel aan dat je bloeddruk, je hartslag en je vaatweerstand veranderen nu er in je gesneden wordt, een duidelijk teken dat je ruggenmergreflexen en delen van je hersenen nog functioneren.

Wettelijk gezien zit het een beetje anders. De wet op orgaandonatie heeft het over het beademen en onder narcose brengen van het stoffelijk overschot, volgens de wet ben je dus dood en wordt er nu een lijk beademd. Dat stamt uit de jaren '60. Ineens konden we nieren en harten transplanteren, prachtig natuurlijk, maar hoe kom je aan genoeg nieren en harten? 

Wil je die uit levende mensen snijden? Er is toen besloten dat hersendood voortaan gewoon dood is. Dus ben je doodverklaard en lig je wettelijk dood onder narcose op de operatietafel.

En dan zou het best kunnen je een paar verrassingen te wachten staan. Er zijn veel goed gedocumenteerde gevallen van bijna-doodervaringen waarbij klinisch dode mensen toch alles haarscherp meegemaakt bleken te hebben. Mogelijk kom je er achter dat het met dat hele lichaam-, geest-, ziel- en hiernamaalsverhaal toch iets ingewikkelder zit dan je altijd dacht. Sterven is niet iets wat je in een paar seconden doet, het stervensproces kan dagen duren en hoe belangrijk dat is en wat de gevolgen zijn als je dat onderbreekt is voor de levenden lastig in te schatten.

Maar goed, nu is het te laat voor dat soort bespiegelingen, want kijk, de dokter haalt je organen er al uit. Het enige wat nu nog telt is dat je net tenminste iemand oneindig gelukkig hebt gemaakt.

Nou ja, dat is dan maar te hopen. Zeker is dat de ontvanger van jouw organen geen normaal leven zal hebben. Vanwege het gevaar van afstoting zal hij de rest van zijn leven controles en medicijnen krijgen. Bovendien heeft hij voortaan een grotere kans op kwaadaardige ziekten, suikerziekte, hoge bloeddruk en infecties. Misschien krijgt hij wel spijt dat hij jouw orgaan heeft aangenomen en dan staan hem zelfs psychische problemen te wachten, omdat zijn geweten opspeelt nu hij jouw offer zo ondankbaar behandelt.

Het valt zelfs niet uit te sluiten dat hij herinneringen of karaktertrekjes krijgt die bij jou hoorden. De ladingsverschillen op het celmembraan worden beïnvloed door biochemische prikkels en hersengolven. Op die manier zou iets ontstaan dat celgeheugen heet zodat jouw cellen dingen onthouden, ook als jij er niet bij bent. Wie weet wat voor gevolgen dat kan hebben.

Alle problemen ten spijt heeft degene die jouw organen krijgt natuurlijk nog geluk gehad, immers, wat is de kans dat je een orgaan krijgt als je er een nodig hebt? Om te beginnen moet iemand een donorcodicil hebben en in het ziekenhuis overlijden. Op dat moment moet hij jong, gezond en nuchter zijn. In het geval van kwaadaardige ziekten, aderverkalking, chronische infecties en HIV gaat de donatie niet door. Ook als je onlangs een piercing hebt laten zetten kun je geen orgaan afstaan. Het aantal potentiële donoren neemt, door meer verkeersveiligheid en betere behandelmethoden bij hersentrauma en hersenbloeding, ook nog eens jaarlijks af. In Nederland is dat aantal zelfs het laagst van heel Europa. Het aantal werkelijke donoren per jaar bedraagt dan ook niet meer dan zo’n tweehonderd, en dat terwijl de vraag naar organen, met name nieren, juist elk jaar stijgt. Om aan voldoende organen te komen zou je iedereen vanaf twaalf jaar moeten verplichten zonder gordel 180 per uur te rijden. Wel nuchter en in de buurt van het ziekenhuis uiteraard.

Maar terug naar jou, op de operatietafel. Het zou best kunnen dat je veel van deze dingen niet wist. Dat zou ook niet heel vreemd zijn, de overheidscampagne rond orgaandonatie, 'Nederland zegt ja!', is bepaald niet gericht op informeren of helpen een goede afweging te maken. Met de leus 'Als jij een leven kon redden, zou je dat dan doen?' wordt in ieder geval duidelijk gemaakt wat je geacht wordt te doen. Op de site van de rijksoverheid over donatie staat alleen te lezen dat je snel donor moet worden omdat er meer donoren moeten komen, dat donatie nooit voor genoeg organen kan zorgen wordt er niet bijgezegd. Verder krijg je precies uitgelegd hoe je donor kunt worden maar niet wat voor argumenten er zijn om dat niet te doen. Zo wordt het voor de gemiddelde mens best lastig om een afgewogen keuze te maken. Helemaal als die gemiddelde mens pas twaalf is, want al vanaf die leeftijd kun je donor worden.

De 'Nederland-zegt-ja!’campagne heeft eigenlijk vrij veel weg van de befaamde Duck-and-covercampagne uit de jaren 50. Toen werd paniek vanwege een dreiging gesust met het advies bij een kernexplosie onder tafel te schuilen. Dat gaf mensen het gevoel dat ze niet machteloos waren en dat zij thuis net zo dapper konden zijn als een soldaat. Het was natuurlijk volkomen zinloos maar het hield de mensen rustig. Veel zinvoller zou het zijn om alle bewoners tijdig te evacueren maar dat zou lastig uitvoerbaar en duur zijn. Zoals, vanwege een structureel te laag organenaanbod, ook donor worden vrij zinloos is. En ook hier is het alternatief lastig uitvoerbaar en duur. Maar het kan wel.

Dat orgaandonatie niet de enige optie is bewijst de nierstichting. Om voldoende patiënten een nieuwe nier te kunnen geven, stimuleren zij de ontwikkeling van de implanteerbare kunstnier. Kunstharten bestonden al langer. In principe kan dat ook met andere organen, al is er nog een lange weg te gaan. Geen zin om een cyborg te worden? Een nog mooiere oplossing zou zijn om organen uit je eigen stamcellen te kweken. Niet alleen ben je dan verzekerd van een orgaan, ook voor een afstotingsreactie hoef je niet meer te vrezen, het is immers je eigen materiaal. Over eventueel schadelijk ingrijpen in het stervensproces hoeven we ons ook niet meer druk te maken. Natuurlijk, lastig en duur, maar als we eens begonnen met al dat geld voor die dure donorcampagne in onderzoek te stoppen, dat zou al weer een stukje schelen.

Jij ligt nu op die operatietafel omdat je ooit heel nobel een donorcodicil hebt ingevuld, iemand zal je vast heel dankbaar zijn. Maar zeg eens eerlijk, zou het niet nog mooier zijn als we van nobele offers overstappen naar een echte oplossing?